موضوع مواد غذایی با توجه به نقش تغذیه در فرایند توسعه اقتصادی بویژه درکشورهای در حال توسعه از اهمیتی ویژه برخوردار است. از آن جا که قیمت مواد غذایی یکی از مهم ترین عوامل تعیین کننده مقدار تقاضای مواد غذایی می باشد، در این مقاله به بررسی مهم ترین عوامل اقتصادی تعیین کننده شاخص قیمت مواد غذایی در ایران با استفاده از روش خودرگرسیون با وقفه های گسترده (ARDL) و داده های سری زمانی مربوط به سال های 1393-1362، می پردازیم. بر اساس نتایج بدست آمده، متغیرهای سرمایه گذاری ناخالص داخلی، درجه باز بودن تجاری و نرخ ارز حقیقی در کوتاه مدت و بلندمدت تاثیر منفی و متغیرهای نقدینگی و تولید ناخالص داخلی بر شاخص قیمت مواد غذایی تاثیر مثبت داشته اند.

هدف اصلی پژوهش حاضر بررسی تاثیر نااطمینانی قیمت مواد غذایی بر امنیت غذایی در خانوارهای ایرانی طی دوره 1359-1396 در چهارچوب یک مدل غیر خطی است. جهت برآورد نااطمینانی از مدل امتیاز خودرگرسیونی تعمیم یافته و برای برآورد تاثیر نااطمینانی قیمت مواد غذایی بر امنیت غذایی از مدل خود رگرسیونی انتقال ملایم استفاده شده است. نتایج نشان می دهد که نااطمینانی قیمت مواد غذایی در رژیم اول (سطح پایین سرمایه گذاری در بخش کشاورزی) تاثیر منفی و معنادار و در رژیم دوم (سطح بالا سرمایه گذاری در بخش کشاورزی) تاثیر منفی و غیرمعنادار بر امنیت غذایی دارد. در رژیم اول که سطح سرمایه گذاری در بخش کشاورزی از حد آستانه کمتر است، با افزایش نوسانات قیمت مواد غذایی، نااطمینانی در بازار افزایش و علایم با شفافیت کمتری به تولیدکننده و مصرف کننده سیگنال می دهد. در این شرایط مصرف کنندگان با مشکل کاهش قدرت خرید مردم و نااطمینانی در دسترسی به مواد غذایی مواجه خواهند شد، که تاثیر منفی بر امنیت غذایی دارد. در حالیکه رژیم دوم و افزایش سطح سرمایه گذاری در بخش کشاورزی توانسته است تا حدودی تاثیرات منفی نااطمینانی بر امنیت غذایی را خنثی نمود. با توجه به نتایج مطالعه حاضر، مسیولان بایستی از یک سو، با اولویت دهی به تامین منابع مالی سرمایه گذاری در بخش کشاورزی و تسهیل شرایط فعالیت بخش خصوصی و تعاونی ها در این زمینه و حمایت از کشاورزان گام های موثری بردارند. از سویی دیگر، برای کاهش فاصله قیمت ها، تنظیم تقاضای بازار محصولات کشاورزی و ایجاد شرایط ثبات قیمت مواد غذایی نوعی مصونیت در مقابل نوسانات و شوک های کوتاه مدت ایجاد نمایند.

ناامنی غذایی یک چالش اساسی برای تمامی افراد به ویژه فقرا در جهان است. از این رو دولت ها درصدد اجرای سیاست های مختلف در جهت پایداری امنیت غذایی خانوارها هستند. در این بین کشورهایی همچون ایران به دلیل شرایط اقتصادی ناپایدار و تغییرات آب و هوایی شدید (نوسان در بارش و خشکسالی های متوالی) شاهد امنیت غذایی پرنوسانی برای خانوارها هستند. برای پایداری در امنیت غذایی کشورهای درحال توسعه ازجمله ایران، انجام مطالعات مختلف در جهت شناسایی عوامل اثرگذار بر امنیت غذایی حائز اهمیت است. از این رو در مطالعه پیش رو با استفاده از روش خودتوضیح با وقفه های گسترده و آمار و اطلاعات دوره زمانی 1369-1398 به بررسی تأثیر تغییر آب و هوا و شاخص قیمت مواد غذایی به همراه متغیرهای درآمد سالانه خانوار و رشد نرخ ارز آزاد بر امنیت غذایی خانوارهای شهری ایران پرداخته شد. از شاخص AHFSI برای متغیر امنیت غذایی خانوار استفاده شد و مقدار آن تا سال 1398 برآورد گردید. نتایج نشان داد که در کوتاه مدت و بلندمدت شاخص قیمت مواد غذایی، وقفه سوم تغییر آب و هوا، نرخ بازار آزاد و متغیر مجازی هدفمندی یارانه دارای اثر منفی و معنادار و متغیر درآمد سالانه خانوار نیز اثر مثبت و معنادار بر امنیت غذایی خانوار شهری ایران است. همچنین در هر سال 42/0 درصد از عدم تعادل یک دوره امنیت غذایی خانوارهای شهری ایران در دوره بعد تعدیل می شود. در نتیجه پیشنهاد می شود با توجه به نتایج مطالعه حاضر، راهبردهای انتخابی باید برای رفع اثرات نامطلوب تغییرات آب و هوا و ناامنی غذایی تمرکز کنند. آموزش و تقویت باور عمومی نسبت به تغییر آب و هوا و بحران آب، تدوین برنامه و سیاست های بلندمدت و کوتاه مدت ویژه مدیریت منابع آب تحت شرایط تغییر آب و هوا می تواند موثر باشد.

با توجه به افزایش قیمت مواد غذایی در ایران و با در نظر گرفتن احتمال محدود شدن دسترسی به منابع غذایی باکیفیت، در این مقاله به بررسی و برآورد تأثیر عوامل گوناگون بر چندک های مختلف توزیع شاخص قیمت مواد غذایی با استفاده از رویکرد رگرسیونی کوانتایل پرداخته شده است که توانایی شناسایی روابط غیرخطی را نیز دارد. در این مطالعه، اثر تغییرات متغیرهای کلان و سیاستی با تأکید بر ارزش افزوده بخش کشاورزی، نرخ ارز، حجم نقدینگی، شاخص قیمت جهانی مواد غذایی و شاخص حمایت دولتی بر شاخص قیمت مواد غذایی ایران در بازه زمانی 1383 تا 1398 به صورت فصلی بررسی شده است. یافته های تحقیق حاکی از آن است که متغیرهای شاخص قیمت جهانی مواد غذایی و نرخ ارز در تمام چندک های توزیعی، تأثیری مثبت، معنادار و نهایتاً غیرخطی بر شاخص قیمت مواد غذایی دارند. در حالی که ارزش افزوده بخش کشاورزی و شاخص حمایت دولتی به طور منفی، معنادار و غیرخطی بر متغیر وابسته تأثیرگذار است. همه متغیرها در تمام چندک ها دارای علامت یکسان بوده اند که نشان از هم جهتی آن ها در تمام طول توزیع دارد؛ اما شدت اثرگذاری آن ها متغیر بوده است. اثرگذاری متغیر حجم نقدینگی نیز در تمام چندک ها مثبت و معنادار برآورد شد و روند اثرگذاری آن با شیب نزولی است که نشان دهنده رابطه غیرخطی این متغیر با متغیر وابسته است. این متغیر در توزیع های پایین تورم مواد غذایی دارای بیشترین اثرگذاری بوده است که نشان از اثرگذاری بیشتر این متغیر نسبت به سایر متغیرها در تورم های پایین است.

نظریه سنتی اقتصاد خرد که بر پایه رقابت کامل استوار است فرض می کند که قیمت از پیش مشخص است با این وجود، در عمل بسیار اتفاق می افتد که مقادیر کالاها در بازار ثابت هستند و این قیمت هاست که بسته به شدت تقاضا، به آن واکنش نشان می دهند. این وضعیت در بازار محصولات کشاورزی بخصوص برای مواد خوراکی بیشتر اتفاق می افتد چنان که اساس منحنی های تار عنکبوبت نیز همین است. در این شرایط هنگامی که محصول به بازار عرضه می شود قیمت ها طوری عکس العمل نشان میدهند تا بازار تسویه شود. در چنین مواردی می توان برای بررسی واکنش قیمت این محصولات نسبت به مقدار عرضه شده در بازار از توابع تقاضای معکوس استفاده نمود. بدین منظور در این مطالعه سیستم تقاضای معکوس تقریبا ایده آل برای 8 گروه اصلی کالاهای خوراکی با استفاده از داده های دوره زمانی 86-1353 برآورد شده و تحت سناریو های مختلفی به پیش بینی قیمت کالاهای خوراکی اقدام شد. نتایج پیش بینی نشان می دهد که بیشترین کشش خود مقداری مربوط به گروه گوشت (-1.04) و کمترین مقدار کشش خود مقداری مربوط به گروه شیر (0.77) می باشد. همچنین نتایج تغییر مقادیر کالاها روی قیمت آنها در قالب سناریوهای مختلف نشان داد که اگر مقادیر کالاهای گروههای مختلف خوراکی در بازار کاهش (افزایش) یابد، قیمت مواد غذایی افزایش (کاهش) خواهد یافت ولیکن میزان تغییر قیمت برای گروههای مختلف یکسان نخواهد بود و شدت آن به کشش های مقداری و مقیاس هر گروه خوراکی بستگی دارد.

روند افزایشی قیمت های جهانی نفت و مواد غذایی در سال های اخیر، باعث علاقه مندی اقتصاددانان به بررسی ارتباط بین این دو متغیر شده است. هدف اصلی مقاله حاضر، تعیین تاثیر قیمت نفت بر شاخص قیمت مواد غذایی در ایران تحت شرایط نااطمینانی طی دوره زمانی 1390-1369 است. برای این منظور نخست بر اساس مطالعه تجربی القلیت (2010) و بنیان های اقتصاد خرد، یک الگو بین قیمت های نفت و مواد غذایی تحت شرایط نااطمینانی برای اقتصاد ایران طراحی شده است. سپس با استفاده از رهیافت اقتصادسنجی حداقل مربعات غیرخطی (NLS) ضرایب این الگو برآورد شده است. نتایج این تحقیق حاکی از تاثیر مثبت اما اندک قیمت های انتظاری نفت خام و نااطمینانی آن بر روی شاخص قیمت انتظاری مواد غذایی است که می تواند ناشی از پرداخت یارانه های دولت به بخش انرژی باشد. به گونه ای که با افزایش (کاهش) 10 واحدی (دلاری) در قیمت انتظاری نفت خام و نوسانات آن، شاخص قیمت انتظاری مواد غذایی به ترتیب چیزی حدود 1.4 و 0.8 واحد افزایش (کاهش) می یابد. همچنین بر اساس سایر نتایج این تحقیق، با افزایش عرضه و صادرات نفت خام، قیمت انتظاری مواد غذایی کاهش می یابد.

در نیمه دوم دهه 2010 میلادی، افزایش شدید قیمت جهانی مواد غذایی منجر به افزایش شمار فقرا در جهان شد. بنابراین در دهه گذشته، قیمت مواد غذایی به موضوعی مهم برای اغلب کشورهای در حال توسعه تبدیل شد. بر همین اساس، در مطالعه حاضر چگونگی انتقال قیمت جهانی به قیمت داخلی مواد غذایی منتخب در ایران بررسی شد. به این منظور، الگوی خودتوضیح برداری مارکوف سوئیچینگ (MS-VAR)، توابع عکس العمل آنی وابسته به رژیم و داده های سری زمانی فصلی محصولات برنج، گندم، شکر و روغن های نباتی به کار رفتند. نتایج نشان داد الگوی MS-VAR چارچوب مناسبی برای الگوسازی اثر عبور قیمت جهانی این محصولات فراهم می کند.با توجه به نتایج، تفاوت قابل توجهی در میزان عبور قیمت بین رژیم های دوگانه وجود دارد.مقدار عبور قیمت در رژیم دوم هر محصول در مقایسه با رژیم اول به مراتب بیشتر است، به عبارت دیگر، با وقوع بحران جهانی قیمت مواد غذایی، تغییر قابل توجهی در فرایند عبور قیمت رخ داده است. بنابراین، پیشنهاد می شود که سیاست های مرتبط از قبیل اعمال تعرفه و محدودیت واردات با در نظر گرفتن قیمت های جهانی و واکنش قیمت های داخلی اجرا شوند.

هدف اصلی مطالعه بررسی تاثیر نوسانات قیمت جهانی مواد غذایی بر تورم داخلی ایران با استفاده از مدل های VAR ساختاری و مدل تعادل عمومی پویای تصادفی بر اساس داده های فصلی 1400-1380 است. نتایج تحقیق بر اساس مدل VAR ساختاری حاکی از آن بوده که قیمت جهانی مواد غذایی علیت گرنجری قیمت مواد غذایی داخلی ایران و نیز شاخص قیمت عمده فروشی (شاخصی از تورم) است. همچنین بر اساس توابع واکنش آنی الگوی DSGE نتیجه گیری مذکور اثر انتقالی را تایید کرده و نشان می دهد که تغییرات قیمت جهانی مواد غذایی پس از وقفه حدود سه ماهه (یک فصل) به تورم ایران منتقل می شود. بنابراین بخش زیادی از تغییرات تورم در کشور ناشی از شوک های فشار عرضه و شوک های قیمت جهانی مواد غذایی می باشد. در این صورت جهت کاهش تاثیرپذیری تورم داخلی از شوک قیمت جهانی می توان در کوتاه مدت، از طریق سیاست های تشویق تولید مواد غذایی و کاهش واردات مواد غذایی اثرات منفی ناشی از شوک های جهانی بر بخش حقیقی را کاهش داد.طبقه ­بندی JEL: D58, F01, E31, Q02